پـزشـکـی قـانـونـی و زیـرشـاخـههـای تـخصصی و فوقتخصصی آن همچون سایر رشتههای پزشکی در دهههای اخیر دچار تحولات عظیمی شده است و هر روز بعد تازهتری مییابد.امروزه با وجود ابعاد پیچیده جرم و جنایت، بدون بهرهبرداری از منابع علمی جدید پزشکی قانونی و تکنولوژیهای نوین، همچنین استفاده از نیروهای متبحر و متخصص، اعلام نظر کارشناسی پزشکی قانونی برای کشف حقیقت کاری بسیار دشوار و اغلب غیرممکن است. سازمان پزشکی قانونی کشور، سازمانی است که با ارائه نظرات کارشناسی به مراجع ذیصلاح در امور پزشکی قانونی، دستگاه قضایی را در مسیر عدالت خواهی و عدالتیابی همراهی میکند.
گفته میشود پزشکی قانونی به شکل نوین آن در ایران از حـدود نـه دهـه پیش به صورت ادارهای وابسته به وزارت دادگستری فعالیت خود را آغاز کرد. با توسعه روشهای کشف جرم و افزایش نیاز مجامع قضایی به خدمات پزشکی قانونی به ادارهکل تبدیل شد و در سال 1372 با توسعه کمی و تخصصیتر شدن این خدمات با تصویب مجلس شورای اسلامی، سازمان پزشکی قانونی کشور به عنوان سازمانی مستقل و زیر نظر رئیس قوه قضاییه تأسیس شد.هم اکنون، سازمان پزشکی قانونی کشور یک سازمان تخصصی است که نقش تعیینکنندهای در صدور احکام مربوط به پروندههای قضایی دارد.
بر اساس آمار اعلام شده در پایگاه خبری سازمان پزشکی قانونی، این سازمان از همکاری تمام وقت بیش از 2 هزارو 500 نیرو که بیش از 50 درصد آنها مدرک دانشگاهی دکترا و بالاتر دارند، برخوردار است و بیش از 3 هزار نفر نیز با داشتن تخصص و فوقتخصص در رشتههای مختلف علوم پزشکی که اغلب اعضای هیئت علمی دانشگاهها هستند، بـه صـورت پـارهوقـت بـا این سازمان همکاری میکنند.
ضرورت به روز بودن دانش پزشکی قانونی
معاون اول قوه قضاییه مسئله مهم و محوری به عنوان کارآمدترین نکتهای که میتواند دانش و ابزار کار را در پزشکی قانونی با کمترین خطا به قضات و ارباب رجوع ارائه دهد، خداترسی، خداخواهی و خدامحوری میداند.
حجتالاسلام و المسلمین سید ابراهیم رئیسی با بیان اینکه آنچه ماندگاری دارد، دگرخواهی در پرتو خداخواهی است، اظهارداشت: با انگیزه اینکه باید کار مردم را انجام داد و گره از مشکلات آنها باز کرد، باید امور را پیگیری کنیم.وی با اشاره به اینکه دقت در تشخیص، تلاش برای کسب حقیقت و اجرای عدالت چقدر میتواند برکات داشته باشد، تأکید کرد: این تشخیص باید با دانش قوی، اخلاق عمومی، اخلاق حرفهای، تقوای الهی، ترس از خدا و عدم تأثیر از هیچشخص و قدرت و جایگاهی توأم باشد. شاید گفته شود، اینها فقط خصوصیات قاضی است؛ اما پزشکان اگر چه قاضی نیستند، در جایگاه داوری نشستهاند. معاون اول قوه قضاییه گفت: آنچه برای پزشکی قانونی ضرورت دارد دانش بههنگام و به روز، استفاده از ابزار برای تشخیص و سازوکار متناسب به منظور انجام وظیفه در پزشکی قانونی است.
مهمترین مسئله برای قاضی، تشخیص موضوع
دادستان کل کشور با اشاره به اینکه یکی از مهمترین مسائل برای قاضی تشخیص موضوع است،گفت: اگر این امر درست انجام شود تطبیق آن با قانون، تعیین مجازات و صدور حکم بسیار آسان خواهد بود.
حـجـت الاسـلام والمسلمین غلامحسین محسنی اژهای اظهارداشت: گاهی برای قضات به اشتباه این تصور ایجاد میشود که منظور از اینکه قاضی مستقل است؛ یعنی در تشخیص موضوع هم مستقل است و وقتی کسی به او نظر کـارشـنـاسی دهد، فکر میکند این دخالت در قضاوت است. وی افزود: قـاضـی هـنـگـام ابـهـام در تـشـخـیـص موضوع باید از افراد خبره استفاده کند و ایـن نـه تنها دخالت در قضاوت نیست؛ بلکه موجب میشود آرای درست و مناسبی صادر گردد. دادستان کل کشور درباره نشانههای خبره بودن گفت: خبره بودن این نیست که یک نظر بدون پایه و اساس مطرح شود، قاضی باید در امور مبهم از افراد خبره در پزشکی یا در موضوعات دیگر با نظر کارشناسی استفاده کند. محسنی اژهای ادامه داد: باید در نظر گرفت فرد خبره نگاهش به یک مسئله چگونه است و آیا غیراستدلالی است و برای قاضی نیز مهم است که بداند برای تشخیص موضوع از کدام فرد خبره استفاده کند. وی افزود: فرد خبره باید موضوع را بشناسد و نظرش صریح، مستند و با استدلال باشد.
ضرورت افزایش تبادلات فکری میان پزشکی قانونی و قضات
دادستان کل کشور خاطرنشان کرد: یک مسئله سازمانی مهم این است که باید یک قاضی مبانی موارد پزشکی و یک پزشک قانونی پایههای قضایی را بداند که متأسفانه این امر در ایران وجود ندارد و باید ارتباط بهتری میان این دو نهاد برقرار شود. محسنی اژهای ادامه داد: گاهی برای قاضی از یک نظر اطمینان حاصل نمیشود و از منابع مختلف یک علم، آن را حاصل میکند. البته یک کارشناس پزشکی قانونی هم باید نظر خود را برای قاضی شفاف بیان کند.
معاون آموزش و تحقیقات قوه قضاییه نیز با اشاره به اینکه کارشناسیها و موضوعات پزشکی قانونی میتواند مبنای کار قضایی و حکم قاضی قرار گیرد، اظهار داشت: با نقدهایی که درباره ارتباط میان دو رشته پزشکی قانونی و قضا وجود دارد، تعاملات و همکاریها باید بیشتر شود تا مشکلات پیشرو برطرف و به حداقل برسد.
حـجـت الاسـلام والـمـسـلـمـین احمد واعظی با تأکید بر اینکه تبادل علوم سبب ایجاد رشتههای جدید علمی میشود، خاطر نشان کرد: پزشکی قانونی یک علم طبیعی است و حقوق رفتارها، مجازاتها و ترسیم حقوق افراد را در جامعه تعیین میکند.
پزشکی قانونی جزء مشاغل سخت
دادسـتـان کـل کـشـور تـصریح کرد: امروز برخی مشاغل را جزو دستههای سخت و دارای قداست مینامیم که از جمله آنها طبابت و قضاوت است. با این وضع باید دستاندرکاران و کسانی که در این زمینهها کار میکنند، در حد قداست باشند. محسنی اژهای گفت: در پزشکی قانونی باید کار کارکنان جزء فعالیتهای بسیار سخت قرار گیرد؛ چرا که سرنوشت یک پرونده را از صفر تا صد تعیین میکند.
وی تصریح کرد: ما نیز باید در حد امکان مسائلی را که برای انجام فعالیتها لازم است، فراهم آوریم.
دادستان کل کشور خاطرنشان کرد: با تمام مشکلات موجود، مردم عزیز حقیقتا آنگونه شایسته سرویسدهی هستند که اگر ما هر اندازه خود را برای خدمت به آنها صرف کنیم، باز هم جا دارد. محسنی اژهای گفت: این برای ما افتخار است که میتوانیم به عنوان یک فرد بخشی از مشکلات مردم را کم کنیم. رئیس کل دادگستری استان لرستان نیز با اعلام این مطلب که پزشکی قانونی به لحاظ اهمیت حرفهای همواره در معرض فشار و تهدید قرار دارد، اظهارداشت: بسیاری از پزشکان شاغل در این عرصه همواره از نـاحـیـه کـسـانـی کـه بـهحـق و عـدالت قانع نیستند، تحت فشارهستند.
دکتر ذبیح الله خداییان افزود: ممکن است بعضی افراد ذی نفوذ جامعه اعم از مردم عادی یا مسئولان برای تغییر روند اجرای عدالت و احقاق حق دنبال اعمال نفوذ باشند که پزشک شاغل در پزشکی قانونی باید مراقب اینگونه آفتها و خطرات باشد.
وی با اشاره به سخت و زیانآور بودن شـغـل پزشکی قانونی، اظهارداشت: کالبد شکافی اجساد بعضی افراد که به طرز فجیعی به قتل رسیدهاند هر انسانی را آزرده خاطر میکند که پزشک قانونی نیز از این قاعده مستثنا نیست.
در گذشته نیز مسئولان با اشاره به مشکلات نیروی انسانی سازمان پزشکی قانونی، تأکید داشتند، کارکنان و کارشناسان این سازمان علیرغم وجود مشکلات معیشتی، پایین بودن میزان حقوق و قرار گرفتن در محیط سخت کاری در اقصا نقاط کشور و در تـمـامـی اوقات شبانهروز مشغول انجام معاینات بالینی، آزمایشهای تخصصی، صدور نظریههای کارشناسی، بررسی صحنه جرم، مشارکت مستقیم در روند رسیدگی به حوادث دستهجمعی و بلایای طبیعی (سیل، زلزله و سقوط هواپیما) و ارائه خدمت به ارباب رجوع هستند.
ضرورت حمایت از پزشکان و کارشناسان سازمان
رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور نیز معتقد است: حمایت از کارشناسان و پزشکان موجب میشود این افراد در آرامش و اطمینان کافی، به عدالت اظهارنظر کنند.
به گفته دکتر احمد شجاعی، کارشناسیهای پزشکی قانونی باید متکی بر شواهد،دلایل و مستندات کافی باشد که این موضوع در اظهارنظر پروندههای قصور پزشکی از اهمیت بیشتری برخوردار است.وی تصریح کرد:در اظهارنظرها باید حقوق شاکی و مشتکیعنه مدنظر قرار گیرد و در این میان حمایت از کارشناسان و مشاوران تخصصی در فرآیند رسیدگی به پروندهها اهمیت جدی دارد.
ضرورت وجود آموزشهای علمی،تخصصی به صورت دورهای
رئیس سازمان پزشکی قانونی تأکید دارد، استفاده از متخصصان در کنار نوآوری، تجهیزات نوین و بهبود روشها، ارتقای هرچه بیشتر سطح علمی سازمان را به دنبال خواهد داشت.شجاعی با اشاره به ضرورت وجود آموزشهای تخصصی در سازمان اظهارداشت: استفاده از متخصصان در سطوح عالی برای اجرای برنامهها در دستور کار قرار دارد و اجرای دورههای بازآموزی برای دستیابی به علوم جدید و مرور مطالب علوم پزشکی قانونی از اهمیت جدی برخوردار است.
مـعاون آموزشی و پژوهشی سازمان پزشکی قانونی کشور نیز گفت: برگزاری دورههــای فـراگـیـر آمـوزشـی بـرای تـمـامـی پزشکان و کارشناسان سازمان از سه سال گذشته در دستور کار معاونت آموزشی و پژوهشی سازمان قرار گرفته است که کلیه پزشکان عمومی، کارشناسان آزمایشگاههای پزشکی قانونی، روانپزشکان و کارشناسان پزشکی قانونی در این دورهها شرکت کردهاند.
دکتر علی کاظمیان تأکید کرد: در برنامههای آموزشی سـالجـاری، بـرگـزاری کارگاههای روش تحقیق پیشرفته و دورههای فراگیر تخصصی برای متخصصان پزشکی قانونی، دندانپزشکان، متخصصان پاتولوژی و... در دستور کار قرار گرفته است. اولین دوره فراگیر تخصصی پزشکی قانونی چندی پـیـش بـا عـنـوان <پـزشـکـی قـانـونـی در کـارشـنـاسـی معاینات بالینی>برگزار شد.
برنامههای آتی سازمان پزشکی قانونی
به گفته رئیس سازمان پزشکی قانونی کشور، پیگیری از طریق سیستم قضایی و شرکتهای بیمهای برای جبران عوارض ناشی از اعمال جراحی و طبی در مواردی که قصور و خطایی صورت نگرفته است، از برنامههای آتی سازمان خواهد بود که پس از انجام مطالعات لازم و کارشناسیهای تخصصی اجرایی میشود.
واگذاری خدمات غیرضروری و غیرقضایی به بخش خصوصی
شجاعی با تأکید بر تخصصی کردن سازمان و واگذاری خدمات غیرضروری و غیرقضایی به بخش خصوصی معتقد است: با این اقدام بخش قابل توجهی از مراجعات به مراکز پزشکی قانونی و حجم کار در این مراکز کاهش مییابد.
نقش تجهیزات آزمایشگاهی در پزشکی قانونی
یــک کــارشـنــاس، بـهــرهمـنــدی از امـکـانـات و تـجـهـیـزات آزمـایـشـگـاهی پزشکی قانونی را در تشخیص صحیح و به موقع موارد مورد رسیدگی ضروری دانست، معتقد است: آنچه در پزشکی قانونی حرف اول را میزند، مسائل آزمایشگاهی است. در مواقعی که قاضی نیازمند اطلاع از زمان وقوع حادثه و فعل و انفعالات قبل و بعد از فوت است، نقش این تجهیزات بیش از پیش اهمیت مییابد.
دکتر توفیقی تجهیزات آزمایشگاهی پزشکی قانونی در کشور را مناسب ارزیابی کرد و گفت: به طور کلی وضعیت تجهیزات آزمایشگاهی پزشکی قانونی نسبت به گذشته پیشرفت چشمگیری داشته است.
پزشکی قانونی ازشئون قضاوت است
رئیس کل دادگستری استان لرستان اظهارداشت: پزشکی قانونی ازجمله دستگاههایی است که در اجرای عدالت و ایجاد امنیت در جامعه، وظیفه خطیر و حساسی بر عهده دارد و در بیش از یک چهارم پروندههایی که در مراجع قضایی تشکیل میشوند، اعلام نظر پزشکی قانونی لازم است.
خداییان خاطر نشان ساخت: گرچه نظریه پزشکی قانونی به عنوان دلیل محسوب نمیشود؛ اما در پروندهها تأثیرگذار است و قرینهای است در کنار سایر قراین که موجب ایجاد علم برای قاضی میشود و به صحت انتساب جرم به شخص یا اشخاص کمک میکند.وی با تبیین نقش پزشکی قانونی در روند رسیدگی به جرایم ارتکابی ضرب و جرح و قتل گفت: هنگامیکه فرد مجروح به قاضی مراجعه میکند، ممکن است آثارجراحات بهبود یافته و یا بخیه شده باشد، بنابراین، تشخیص اینکه چه نوع جراحت واقع شده، به عهده پزشکی قانونی است و اگراشتباهی رخ دهد چه بسا میلیونها تومان دیه جابهجا شود و در جرایم قتل، تشخیص علت مرگ یا در مواردی که ممکن است مرگ طبیعی، قتل جلوه داده شود یا عکس قضیه اتفاق بیفتد، پزشکی قانونی برای روشن شدن حقیقت به کمک قاضی میآید تا حقیقت آشکار شود و حقی از کسی ضایع نگردد. خداییان تصریح کرد: هرگونه اشتباه در اعلام نظر پزشکی قانونی موجب خواهد شد حقی پایمال شود، خون بیگناهی ریخته شود یا کسی که فوت شده خونش به هدر برود و تبعات منفی ناشی از آن نظم پایدار جامعه را مختل کند.
وی با بیان این مطلب که پزشکی قانونی نه تنهادر دعاوی جزایی بلکه در بسیاری از پروندههای حقوقی اعلام نظر میکند، تصریح کرد: به عنوان مثال، در مورد تشخیص سن واقعی افراد یا صدور حکم حجر به علت جنون، نظر پزشک قانونی لازم است. همچنین اعلام نظر در مورد ادعای محکومان به حبس مبنی بر ابتلای آنان به بیماری صعبالعلاج که برای رهایی از حبس به شیوههای مختلف متوسل میشوند، وظیفه پزشکی قانونی است که واقعیت را ثابت کند و اگر پزشکی قانونی توجه لازم را نکند یا تحت تأثیر احساسات، نفوذ و امثال اینها قرار بگیرد، حکمی که براساس نظر آنها صادر میشود منجر به آن خواهد شد که حقی از کسی ضایع گردد یا محکوم به حبس به ناحق آزاد شود.
رئیس کل دادگستری استان لرستان نقش پزشکی قانونی را به عنوان عضو هیئت رسیدگیکننده به تخلفات پزشکان از سایر اعضا حساستر خواند و گفت: با توجه به اینکه اعضای این هیئت پزشکانی هستند که به شکایت بیماران از پزشکانی که همکار آنان هستند، رسیدگی میکنند ممکن است به دلیل اینکه شکایت از همکارشان است، در بیان حقیقت معذوریت داشته باشند، در اینگونه موارد پزشکی قانونی نقش عمدهای در احقاق حق دارد و چنانچه صدمه و آسیبی به بیمار رسیده باشد و حتی کسی فوت شده باشد، پزشک قانونی بدون هیچگونه تعارف اعلام نظر میکند. علاوه بر این، اعلام نظر در مورد گواهیهای استعلاجی کارکنان از وظایف پزشکی قانونی است و دقت نظر آنها موجب ایجاد نظم در ادارات و جلوگیری از وقفه در ارائه خدمت به مردم میشود؛زیرا حقوق بگیران دستگاهها در قبال حقوق دریافتی موظف به ارائه خدمت به مردم هستند.
پزشکی قانونی پل ارتباطی بین علم پزشکی و علم حقوق
پزشکی قانونی پل ارتباطی بین علوم پزشکی و علم حقوق است. کارشناسان ویژگی بارز پزشکی قانونی را نسبت به سایر رشتههای تخصصی علوم پزشکی در این میدانند که منابع علمی آن در هر کشور باید با توجه به قوانین جاری و فرهنگ حاکم بر آن جامعه بومی شود. آنها معتقدند در مکتب پزشکی قانونی ایران با استفاده از علوم و فنون نوین پزشکی قانونی دنیا و بهرهگیری از قوانین جاری مرتبط با علوم پزشکی در ایران که در بستری فقهی و دینی تدوین شده و با توجه به فرهنگ مذهبی حاکم بر جامعه، خدمات کارشناسی و علمی ارائه میشود. بر اساس نظرات صاحبنظران، به لحاظ تحولات زیستی هر اندازه پزشکی قانونی مجهز شود، این نهاد بهتر میتواند در خدمت قضا و اجرای صحیح عدالت قرار گیرد؛ چرا که ابزار و تجهیزات پزشکی مقدمه کشف رازهای جسم و جان آدمی است. کارشناسان معتقدند، پزشکی قانونی در سراسر دنیا نقطه وصل دو شاخه مهم از دانش و معرفت بشری و فصل مشترک دو عرصه مهم از حیات در جوامع مدنی یعنی عدالت و طبابت است. ترقی روزافزون و شگرف دانش، نیاز بشر به زندگی مبتنی بر ارتباطات انسانی، این دانش را امروزه به عنوان شاخهای مهم و حـسـاس از کـار پزشکی و ابزاری اساسی و کار ساز در احقاق حق و اجرای عدالت در آورده است. امروزه تـرقـی عـرصـههـای دانـش پـزشکی قانونی و توسعه خدمات گسترده آن در جوامع بشری، در سایه تعامل فعال و کارساز نهادهای پزشکی قانونی در ملل، جوامع و مراکز علمی گوناگون جهان امکانپذیر است. براساس نظرات کارشناسان این عرصه، تنوع آسیبها و صدمات، تعدد ارجاعات، سئوالات و استعلامهای گوناگون مراجع رسمی و قضایی از پزشکان قانونی،پیچیدگی جرایم، انواع گوناگون بیماریها و آسیبهای جسمی، روحی و روانی که بر بشر عارض میگردد، حساسیت و اهمیت صدور آرا و احکام قضایی، آسیبهای گوناگون اجتماعی از یک سو و از سوی دیگر، اصل مهم و اساسی پیشگیری از وقوع جرایم و از آن مهمتر اصل حیاتی و مهم احقاق حق و اجرای عدالت تمامی سازمانها و مؤسسات مسئول در کارشناسی، پزشکی قانونی در دنیا را ملزم میدارد که همواره به بهترین دانشها و تجهیزات روز مجهز شده و از بهترین نیروهای انسانی بهرهگیرند. منبع: http://www.maavanews.ir/tabid/57/ctl/Edit/mid/404/Code/6782/Default.aspx | 
